Wie outcasts zaait, kan kamikazes oogsten

Focus

Jan Goossens

Het zijn me de weken wel geweest. Na 13 november in Parijs, en te midden van een angstpsychose in het Brusselse, probeerden we het hoofd koel te houden. Maar onbezorgd genieten van ‘Coup Fatal’ in de KVS was er niet meer bij, het weekend nadat bijna honderd mensen werden vermoord in de Bataclan. Enkele dagen na de aanslagen had ik afgesproken in Parijs en passeerde ik langs Arno’s favoriete concertzaal. Het was onwezenlijk om die bruisende cultuurplek, waar ik na een heerlijk concert ooit de eer had om met Michel Piccoli in de loge van Arno een feestje te bouwen, getransformeerd te zien in een door bloemen en kaarsen omzoomd massagraf.

Op 19 november brak dan de hel los in het Radisson Blu-hotel in Bamako, op enkele kilometers van de woning waar mijn Malinese vrouw verblijft met onze acht maanden oude dochter. In augustus dronken we nog een glas in de bar van dat hotel met familieleden. Vandaag is er een vermoeden dat lokale extremisten en Nigeriaanse Boko Haram-strijders de handen in elkaar sloegen om de versterkte vesting van het hotel binnen te dringen.

Nog een dag later moesten we in de KVS het ondenkbare doen: wegens de terreurdreiging annuleerden we twee KVS-voorstellingen en ontzegden we meer dan 700 toeschouwers en artiesten de toegang tot onze gebouwen. Of het nu ging om zieke of zoekgeraakte acteurs, betogingen voor onze deur, sneeuwstormen of treinstakingen: ‘the show must go on’ was altijd het devies. Een loslopende kamikaze vermocht in zijn eentje waar geen cultuurbarbaar of natuurramp ooit in slaagde: artiesten doen zwijgen, publieken buiten de zalen houden.

Gelukkig mocht ik dat weekend op bezoek bij Frie Leysen in Beiroet, waar zij het Home Works Festival programmeert. Om tot de merkwaardige vaststelling te komen dat ik me in de Libanese hoofdstad zorgelozer voelde dan in Brussel of Parijs. Was het omdat de zenuwen daar al zolang strak gespannen staan dat je het nog amper merkt? Is het dat waar wij ook maar beter aan beginnen te wennen?

Ontgoocheld en ongerust
Ik heb dus wel enkele redenen om ongerust, ontgoocheld en vooral pisnijdig te zijn. Het theater waar mijn leven zich al meer dan tien jaar afspeelt, een concertzaal waar dierbare herinneringen liggen, de stad die mijn thuis is, mijn eigen familie: ze lijken allemaal in het vizier te komen van een stelletje losgeslagen religieuze fanatici.

Hoog tijd dus om spijkers met koppen te slaan. Dat wie nu nog naar Syrië vertrekt, inderdaad maar beter daar blijft, zoals Bart Somers en Montasser AlDe’emeh al stelden. En dat ze ook maar eens orde op zaken stellen in die moskeeën waar vanuit de Golfstaten gefinancierde scherpslijpers en manipulatoren een letterlijke lezing van de Koran dicteren. Een lezing die overigens een grove belediging is van de diepzinnige en complexe beleving van de Koran die ik bij moslimvrienden in Brussel, Bamako, Tunis of Beiroet zie.

Maar hoe groot mijn frustratie ook is, de illusie dat zulke maatregelen ons ook maar één stap dichter brengen bij het afwenden van meer dood en geweld, die koester ik niet. Integendeel. Ofwel slagen we er als Europeanen in deze bittere beproeving op moedige wijze om te vormen tot een even noodzakelijke oefening in zelfbevraging, ofwel wordt meer en groter onheil op het eigen continent ongetwijfeld ons deel. Het onvermogen van zovele Europese politieke leiders om enige empathie te koppelen aan een scherpe analyse van binnen- en buitenlandse wantoestanden, zou lachwekkend zijn als het niet aartsgevaarlijk was. Het oorlogszuchtige discours van mannetjesputter Hollande, de manier waarop Bart De Wever onmiddellijk de Parijse aanslagen met de vluchtelingencrisis verbond, de vergoelijking door steeds meer Europese intellectuelen van rabiate islamofobie, de manier waarop Israël nu plots een gidsland eerder dan een hondsbrutale bezetter wordt: het is rood vlees voor onze emoties en een zwaktebod dat van Europa een zielige speler op het wereldtoneel maakt. En zo brengen we steeds dichterbij wat de extremisten van IS als doel formuleren: oorlog onder Europeanen in Europa.

Pathetisch en stekeblind
Behalve een wijs en rijk continent is Europa ook bang, in zichzelf gekeerd en een beetje pathetisch. Zo blijven we stekeblind voor simpele vaststellingen: dat steeds grotere groepen jongeren in onze grootsteden geen enkel toekomstperspectief hebben, door barslecht onderwijs, koppig racisme op de arbeids- en huizenmarkt en andere fel onderschatte vormen van maatschappelijke uitsluiting. Zij en niemand anders vormen de harde kern achter de aanslagen in Europa van de voorbije jaren. Hun frustratie zet zich steeds vaker om in haat tegen een samenleving die het hen onmogelijk maakt er echt bij te horen. In België geboren zijn en de nationaliteit hebben, de landstalen spreken, zelfs een diploma hebben: in Molenbeek, en niet alleen daar, volstaat het niet voor een volwaardige en eerlijke kans. En wie geen fatsoenlijke school of job, geen beminde geliefde of kinderen heeft, die wordt uiteindelijk een makkelijk te manipuleren tijdbom. In allerhande Europese getto’s lopen er intussen te veel rond.

Evengoed volharden we in de boosheid wat een deel van de Europese buitenlandpolitiek betreft. In Mali weet iedereen dat de Navo-interventie in Libië van de Sahel-regio een onleefbaar kruitvat heeft gemaakt. In Irak en Syrië zijn zowat alle extremisten opgeleid door het Westen of corrupte Arabische bondgenoten van het Westen. In Bagdad, Damascus en Beiroet behoren extremistische aanslagen tot de realiteit van iedere dag, maar Iraakse, Syrische of Libanese vlaggen of volksliederen zien of horen we nooit in Europese voetbalstadions of op Facebook.
Kortom, we kunnen er in Afrika en het Midden-Oosten geen puinhoop van blijven maken en denken dat de fall-out nooit naar Europa zal overwaaien. Parijs is een global village, Brussel evenzeer. Als we dat niet eindelijk zelf inzien, dan zullen er in de Parijse banlieues en Belgische probleemwijken ongetwijfeld geregeld wanhopige, maar vastberaden kamikazes klaarstaan om het ons met harde hand duidelijk te maken. Ja, het zijn dus onze kamikazes. En het zal van ons en van niemand anders afhangen of zij de, al dan niet terechte, reden worden om van het leven in Europa een gemilitariseerde hel te maken.

De Standaard
28 november 2015