La Mancha en La Murga

Van Uruguayaans straattheater tot Brusselse musical: de murga als spreekbuis van het volk

Het KVS-seizoen opent ook dit jaar met een knaller: L’Homme de La Mancha, de klassieke musical van Wasserman, Leigh en Darion zoals hij exact 50 jaar geleden door Jacques Brel werd vertaald en opgevoerd. KVS zou KVS niet zijn als we het jaar inzetten met zomaar een herneming: deze productie wordt allerminst klassiek. Een verrassende kunstvorm die erin verwerkt wordt is de murga. Maar wat is murga, en waarom past het zo goed bij L’Homme de La Mancha?

Murga is muziektheater dat ontstond in de straten van Uruguay en Argentinië, en daar al meer dan honderd jaar een populaire vorm van entertainment, maatschappijkritiek en verzet vormt. Oorspronkelijk werden murga’s beschouwd als een lage kunstvorm, ontstaan uit een traditie van straatverkopers die luidkeels hun waar aan de man brachten. Langzaamaan won het genre aan prestige dankzij haar sterke politieke ondertoon en sociale betrokkenheid. In de vorm van liederen en recitatieven reflecteert het kritisch over actuele hete hangijzers. Daarbij komt nog dat de murga echt een vorm van gemeenschapstheater is waarbij er geluisterd wordt naar het publiek. Vaak worden murga’s opgevoerd tijdens carnavals op kleine gemeenschapspodia in de volxtedukswijken.

 

Spreekbuis van het volk

Voor een meer diepgaande uitleg over murga’s liepen we langs bij Eduardo Lombardo, een Uruguayaanse murga-ster die het team van L’Homme de La Mancha ondersteunt, en Gerardo Salinas, KVS-stadsdramaturg die al eerder murga-elementen introduceerde in België.

“Je zou het een mix van commedia dell’arte, koorzang, opera en musical kunnen noemen,” vertelt Lombardo. “Maar daarmee heb je het wezen van murga nog niet gevat. Daarvoor is de sociale en politieke lading van het genre te belangrijk. Murga is een spreekbuis van het volk. De tekstschrijver steekt zijn antennes uit en integreert wat er leeft in de gemeenschap. Wie naar een murga gaat, herkent veel van wat hij te horen krijgt.”

Humor is een essentiële bouwsteen. “Op ironische of sarcastische manier wordt er kritiek gegeven op wantoestanden. Evengoed wordt er gelachen met de eigen middelmatigheid. Het sluitstuk daarentegen appelleert eerder aan nostalgische gevoelens: na een intense periode in symbiose met de wijk te hebben geleefd, wordt er afscheid genomen met de belofte volgend jaar terug te komen,” legt Lombardo uit.

Ook het lokale karakter van de murga is belangrijk: in wezen is het een vorm van straattheater. “Omdat het creatieproces vaak in de straten plaatsvindt: de repetities zijn een echte gebeurtenis in een wijk,” vertelt Salinas. “Het is alsof KVS de repetities voor een theaterproductie zou organiseren op een stadsplein.”

Verzet

Het kritische karakter van de murga maakt deze kunstvorm ook tot een vorm van verzet tegen de heersende structuren. “In Argentinië werd tijdens de periode van de autocratische regeringen in de jaren dertig het carnaval afgeschaft,” aldus Salinas. “Zo’n regime heeft niet graag dat alles zomaar in het openbaar gezegd kan worden. In Uruguay werd carnaval niet afgeschaft maar er kwamen wel speciale commissies langs om passages uit de murga te schrappen.”

Ook Lombardo heeft in zijn jeugd meegemaakt dat murga-groepen onder druk werden gezet of uit het circuit werden geweerd. “Via omwegen bleven de murga-performers kritisch: door metaforen en toespelingen organiseerden zij hun medeplichtigheid met het publiek. Uiteindelijk heeft ook die houding bijgedragen tot het respect dat murga in brede lagen van de bevolking geniet.”

 

Roots in Afrika

Murga’s hebben doorgaans een sterk herkenbare structuur waarin muzikanten een grote rol spelen. De harmonische kant en de melodie worden verzorgd door een koor. Soms zijn er stem- of gitaarsolo’s. Drie percussionisten - snaredrum, basdrum en cimbaal - vormen de ritmesectie. Lombardo: “Hoewel de instrumenten westers zijn, hebben de ritmes duidelijk zwarte wortels. Montevideo en Buenos Aires waren belangrijke steden tijdens de slavenhandel. Een bepaald ritme van de murga is nauw verwant aan de candombe, de typische Afro-Uruguayaanse percussiestijl die oorspronkelijk ook uit Afrika komt.”

“Die zwarte roots zijn nog steeds voelbaar,” vertelt Salinas. “Straks in L’Homme de La Mancha wordt Sancho Panza gespeeld door Junior Akwety. Na de eerste murga-workshop met Lombardo zei die meteen: Dit is Congo.”

Lombardo is opgetogen over de artiesten die hij dankzij L’Homme de La Mancha in Brussel heeft ontmoet. “Het is een privilege om met al deze ongelooflijke acteurs, zangers en muzikanten te werken. Kunst speelt zich niet alleen af op het podium, ook daarrond. De menselijke waarden en wat je allemaal kan leren van elkaar spelen ook in de murga’s een belangrijke rol.”

Al van jongs af aan was Lombardo gefascineerd door het coöperatieve aspect van de murga. Als kleine jongen werd hij
aangetrokken tot de klanken, ritmes en harmonieën, maar tijdens de militaire dictatuur van de jaren zeventig werd ook het aspect van verzet en solidariteit rechtstreeks voelbaar voor de jonge Lombardo. Hij kwam terecht bij een kinder-murga, wat hem op het spoor bracht van een carrière die hem tot één van de meest befaamde murga-artiesten van zijn land heeft gemaakt.

Vandaag is Lombardo vooral componist voor murga maar zijn sterkste kant is het samenbrengen van allerlei persoonlijkheden tot één geheel. “Hij is een referentie in Uruguay omdat hij openstaat voor nieuwe vormen zonder de ziel van murga te verloochenen,” meent Salinas. Dat hij vandaag met zijn geliefde murga de oceaan kan oversteken en deze coöperatieve kunstvorm in het Brusselse stadstheater kan introduceren, is dan ook een mooie kers op de taart.

 

La murga en La Mancha

De beslissing om de murga in L’Homme de La Mancha te verwerken is niet toevallig. Zowel het boek Don Quichote waarop de musical gebaseerd is, als de murga delen een oorsprong als volks entertainment. Cervantes schreef Don Quichote in de stijl van de picareske roman, met de bedoeling deze volkse stijl te parodiëren. Daarin slaagde hij met vlag en wimpel. Nadat het boek immens populair was geworden, werd het een hoogcultureel exportproduct voor Spanje. De murga maakte een gelijkaardige opgang mee: oorspronkelijk gezien als entertainment voor zatlappen en marginalen, vandaag een prestigieuze competitiesport in Uruguay, populairder dan voetbal.

En Don Quichote heeft wel meer gemeenschappelijk met de murga: de mix van idealisme en kritiek, van humor en melancholie en het humanisme is gelijkaardig. Cervantes’ meesterwerk was een scherpe satire op het idealisme en de nationalistische tendensen die hij
observeerde, net zoals de murga een vorm van sociale commentaar is op actuele kwesties.

De komst van de murga naar Europa vormt een interessante omkering van de geschiedenis. “Cervantes’ Don Quichote was indirect een middel om de Spaanse cultuur naar Zuid-Amerika te brengen, vandaag maken we de omgekeerde beweging mee,” besluit Salinas.