Gerardo Salinas, stadsdramaturg van KVS en overlevende van de dictatuur, stelt een programma voor over de rol van herinnering in de opbouw van de toekomst.

Op 24 maart is het vijftig jaar geleden dat de civiel-militaire dictatuur in Argentinië begon. Marsen en herdenkingen brengen mensen samen die de “verdwenen” personen niet vergeten — een eufemisme dat verwijst naar de ontvoering, marteling en moord op militanten, opposanten, activisten en burgers.

In deze vijf decennia is het verleden op verschillende manieren verteld: eerst door de dictatuur; daarna in de rechtszaken; later, tijdens de gratieregelingen van de jaren negentig; en vervolgens bij de heropening van gerechtelijke procedures en de consolidering van beleid rond herinnering, waarheid en rechtvaardigheid. Vandaag zien we een terugval: institutionele besparingen en een groeiend negationisme. Elke fase construeerde een narratief; elk narratief probeerde de toekomst te vormen. Daarom blijft het dringend om terug te keren naar de herinnering en naar degenen die haar dragen.

de muur en de boeken

Deze strijd om het verleden is niet nieuw. In 1950 schreef Jorge Luis Borges De muur en de boeken, een kort essay opgenomen in Andere inquisities. Daarin beschrijft hij een dubbel gebaar van Qin Shi Huang, de eerste keizer van China, die de zeven koninkrijken verenigde en een einde maakte aan de feodale orde: de bouw van de Grote Muur en het verbranden van de boeken van vóór zijn heerschappij.

Borges vermoedt in dat gebaar een diep verlangen: de geschiedenis met zichzelf te laten beginnen. Het uitwissen van de voorafgaande eeuwen versterkt niet alleen de macht; het is ook een poging tot onsterfelijkheid. De muur verdedigde het lichaam van het rijk, maar zijn werkelijke tegenstander was een andere: de herinnering. Zo verheldert dit voorbeeld een hardnekkig mechanisme: wie het verhaal van het verleden controleert, grijpt in op de mogelijkheden van de toekomst.

Het verleden vormt ons. Het is herinnering, maar ook potentie. Het bewaart wat we waren en stelt ons tegelijk in staat opnieuw uit te vinden wie we zijn. In sommige oorspronkelijke wereldbeelden van Amerika bestaat er geen scheiding tussen verleden, heden en toekomst: elke handeling herschrijft tegelijk wat was en wat zal komen. Herinnering is dus een levend en betwist terrein.

dragers van herinnering

Wij zijn dragers van herinnering. Haar activeren is niet alleen herinneren: het is ingrijpen, een narratief opbouwen en de mogelijkheid van een toekomst in stand houden. Kunst kan een plek zijn waar we die levende herinnering ontmoeten. In de komende maanden zullen vanuit KVS drie projecten worden gepresenteerd die haar activeren:

• The Bones, geregisseerd door Manuela Infante, is een samenwerking met Michael De Cock, Marcela Salinas en Roberta Lobos. Het vertrekt vanuit het werk van forensisch-antropologische teams, die tot doel hebben de identiteit te herstellen van lichamen die door het geweld van de dictatuur anoniem zijn gemaakt. Het werk van deze teams heeft zich uitgebreid naar talrijke conflicten wereldwijd.
• Verzetscafé, een initiatief van Helden van het Verzet, brengt de herinnering aan het Belgische verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog opnieuw tot leven. In mei zal ik daar ervaringen delen over vormen van organisatie van het Argentijnse verzet, en bruggen slaan tussen gebieden, tijden en strijdvormen.
• Nosotros estamos acá, een creatie van Fernando Rubio in PS21 in New York, stelt een performatief dispositief voor om herinnering te construeren. We zullen herinneringen gebruiken uit mijn eigen geschiedenis en die van anderen, evenals getuigenissen verzameld tijdens de mars van 24 maart in Buenos Aires. We onderzoeken de verbanden tussen de Verenigde Staten en Zuid-Amerika: de School of the Americas, Operatie Condor en het huidige beleid van vervolging van migranten. Dezelfde logica doorkruist verschillende historische contexten: controle, geweld en ontkenning van vrijheid. Het doel is de creatie van een levend archief: de getuigenissen blijven bewaard als een register om met de rest van de wereld te delen.

Dit programma is uiteindelijk een reflectie op de relatie tussen kunst en mensenrechten. In deze herinneringen verschijnen verbanden met wat er gebeurt — en is gebeurd — in andere gebieden, zoals het Midden-Oosten, Afrika en ook in de buitenwijken van Europa. We streven niet naar musea van horror, maar naar het activeren van herinneringen die strijd, strategieën en mogelijkheden bevatten.

Herinneren, ingrijpen, vertellen: de herinnering in werking reconstrueert niet alleen het verleden, maar opent ook wegen naar een toekomst die we nog kunnen opbouwen.