Vanuit Argentinië naar België komen een sciencefictionreeks én een mensenrechtenmissie: een gezamenlijke strijd tegen vergeten onrecht. 

– Gerardo Salinas – 

Recent verscheen op Netflix El Eternauta, een Argentijnse sciencefictionserie gebaseerd op de iconische graphic novel van Héctor Germán Oesterheld en Francisco Solano López. De strip uit de jaren 1950 geldt als een mijlpaal van het Latijns-Amerikaanse genre. De reeks speelt zich af in Buenos Aires, waar een dodelijke sneeuwstorm de stad verlamt. In deze apocalyptische context probeert een groep mensen samen te overleven — een verhaal dat akelig resoneert met de Argentijnse geschiedenis.

Oesterheld beschreef zijn inspiratie ooit als een omkering van Robinson Crusoë: “Robinson is omringd door water, El Eternauta door de dood.” In 1957 kon hij niet voorzien dat hij zelf opgeslokt zou worden door een nachtmerrie die even dodelijk en moeilijk te begrijpen was: het terreurregime van de militaire dictatuur (1976–1983), dat tienduizenden Argentijnen liet verdwijnen. Het dieptepunt was de systematische ontvoering van baby’s van politieke gevangenen.

De schrijver en zijn vier dochters — Estela, Diana, Beatriz en Marina — werden ontvoerd. Diana en Beatriz waren zwanger. Geen van hen keerde terug. Oesterhelds vrouw, Elsa Sánchez, overleefde en wijdde haar leven aan de zoektocht naar haar verdwenen familie, in het bijzonder naar haar twee kleinkinderen, geboren in gevangenschap..

Die zoektocht is emblematisch geworden. De organisatie Abuelas de Plaza de Mayo, opgericht in 1977, zet zich sindsdien in voor het opsporen van deze kinderen — inmiddels volwassenen — die vaak zonder hun medeweten zijn opgegroeid bij families gelinkt aan het regime. Tot op vandaag werden 137 van hen teruggevonden. Ongeveer 300 blijven spoorloos.

Een van de bijzonderheden van El Eternauta is dat het verhaal zich niet afspeelt in de klassieke westerse metropolen van het genre, zoals New York of Parijs, maar in Buenos Aires. De held is ook geen eenzame redder, maar een collectief van gewone mensen. Oesterheld geloofde dat heldendom zich niet in afzondering manifesteert. “Niemand redt zich alleen,” zei hij ooit. Die filosofie bracht hij ook in de praktijk, zelfs in gevangenschap.

Marcela Quiroga, een overlevende die op haar twaalfde ontvoerd werd, getuigde hoe Oesterheld voor haar zorgde in het detentiecentrum. Hij en een van zijn dochters werden gezien in het beruchte netwerk Vesubio–Puente 12. Ook mijn vader en oom werden daar vastgehouden en vermoord. Uit talloze getuigenissen blijkt hoe gevangenen, ondanks marteling en ontmenselijking, kleine gemeenschappen vormden om mentaal te overleven.

Op 21 mei bracht een delegatie van het Netwerk voor het Recht op Identiteit, ondersteund door Abuelas de Plaza de Mayo, een bezoek aan Brussel. De delegatie sprak er met vertegenwoordigers van de Europese Unie en zoekt naar internationale steun.

Die steun is vandaag dringend. Onder de regering van Javier Milei is de mensenrechtenagenda zwaar onder druk komen te staan. Functionarissen van zijn kabinet hebben zich schuldig gemaakt aan ontkenning en banalisering van de dictatuur. Officiële steun aan organisaties zoals Abuelas wordt teruggeschroefd of afgeschaft.

Als reactie daarop bouwen deze organisaties aan een nieuwe, internationale solidariteitsbeweging. Tijdens de dictatuur betaalden veel van hun oprichters met hun leven. Nu proberen ze, samen met diaspora en internationale partners, de strijd voort te zetten.

De zoektocht naar identiteit bracht de afgelopen decennia ook wetenschappelijke en juridische innovaties voort. Argentinië werd pionier op het vlak van genetische genealogie en mensenrechtenforensiek — expertise die inmiddels wereldwijd wordt toegepast, van Guatemala tot Bosnië.

De impact van El Eternauta is voelbaar. Sinds de release is het aantal identiteitsvragen bij Abuelas opnieuw gestegen. Sommigen van de laatste herwonnen kleinkinderen hadden een Europese nationaliteit. Het is dus mogelijk dat sommigen zich nu in België, Frankrijk of elders in Europa bevinden — vaak zonder te weten wie ze werkelijk zijn.

Voor mensen die tussen 1975 en 1980 geboren zijn en twijfels hebben over hun afkomst: neem contact op met Abuelas de Plaza de Mayo.

In een tijd waarin het geweld wereldwijd opnieuw aan kracht wint, en individualisme het maatschappelijk weefsel aantast, moeten we collectieve antwoorden durven formuleren. “Niemand redt zich alleen.” Hoe groot de dreiging ook is, samen kunnen we haar het hoofd bieden.