Het festival Santiago a Mil in Chili is een van de belangrijkste referentiepunten van de Latijns-Amerikaanse podiumkunsten. De historische groei van het festival tijdens de januarimaanden in Santiago stimuleerde de ontwikkeling van een grote diversiteit aan kruisverbanden en ontmoetingen, zoals Ventana al Sur en Santiago OFF.

Elke januari verandert de stad. In 2019 kreeg ik de kans om samen te werken met María José Parga en Michael De Cock aan Mañana es otro país, een voorstelling over gedwongen migratie, verteld door de ogen van een meisje. Het stuk was eerder gerealiseerd met verschillende actrices in meerdere Europese landen. De Chileense versie zette haar reis voort en bezocht Peru en Mexico.

De creatie vond plaats in de wijk Recoleta, een arbeidersbuurt die op dat moment experimenteerde met de opening van volksbibliotheken en publieke apotheken, zeer vernieuwende initiatieven binnen het land. De voorstelling speelde zich af in een container, maar die container bevond zich in een heel ander Chili. Het waren de maanden na het begin van de Sociale Opstand, een periode van intense beroering waarin uiteenlopende spanningen uitmondden in een toestand van voortdurende protesten die maandenlang aanhielden en het stadscentrum in beslag namen.

Dagelijks waren er betogingen. De straten waren gevuld met geëngageerde mensen. Het festival integreerde zich in deze dynamiek: de kunst overstroomde de zalen; de protesten waren bezaaid met poëtische slogans en performances, terwijl de confrontaties met de carabineros (politie) en hun guanacos (waterkanonnen) elkaar opvolgden.

Los mutilados, van Ebana Coronel en Luis Güenel, dat wij presenteerden tijdens PROXIMAMENTE 2021, behandelde de situatie van demonstranten op wie de veiligheidstroepen met opzet in de ogen schoten tijdens de protesten. En ondanks de gruwel van het geweld hing er een gevoel dat er een nieuw Chili werd opgebouwd.

Er werd een ontwerp voor een Grondwet geschreven, een van de meest politiek ambitieuze en humanistische teksten die ik ooit heb gelezen. Het doel was om de grondwet te vervangen die sinds de dictatuur van Pinochet van kracht was. Toch stonden het verstrijken van de tijd, de COVID-pandemie en agressieve tegencommunicatiecampagnes de realisatie in de weg. Het grondwetsproject kwam niet tot stand.

De wereld is veranderd, en de permanente staat van volksvergadering van dat moment maakte plaats voor een gevoel van afwachten bij de aantreding van de regering van Kast, een politicus die het pinochetistische verleden verheerlijkt.

Chili staat op het punt opnieuw te veranderen. En alles is met elkaar verbonden, zowel in de regio als wereldwijd.

Het theater blijft een poort naar het geheugen dat de toekomst vormgeeft: een andere manier van informatie-uitwisseling en waarheidsvinding, op en buiten de scène. In deze context werden fundamentele werken gepresenteerd die bijdragen aan het blijven creëren van herinnering, het delen van waarheden en het eisen van gerechtigheid.

De Mapuche-regisseur Paula González, die ons in Brussel bezocht tijdens PROXIMAMENTE 2019, ging met haar gezelschap KIMVN in première met Ütruf Tripay, een interdisciplinaire voorstelling die een pijnlijke historische waarheid vertelt: de ontvoering en illegale adoptie van duizenden kinderen van Mapuche-, Aymara- en Diaguita-afkomst die tijdens de militaire dictatuur naar Europa werden gestuurd. De voorstelling zal op tournee gaan in Frankrijk.

De zoektocht naar geroofde identiteiten sluit aan bij het werk in ontwikkeling van onze dierbare Manuela Infante: Huesos. Het is een samenwerking met Michael De Cock, gebaseerd op gesprekken die zij voerden met R. L., een expert in forensische antropologie. In Huesos betreden we de wereld van mensen die proberen de resten te lezen van vermoorde personen die in geheime massagraven zijn aangetroffen. Lichamen die werden laten verdwijnen om niet alleen mensen, maar ook hun verhalen uit te wissen. Deze vorm van identiteitsherstel, met een Latijns-Amerikaanse oorsprong, wordt vandaag op verschillende plekken in de wereld toegepast: het terugwinnen van het geheugen van de botten.

Ook werd een deel van het onderzoek van Sebastián Escalona gepresenteerd, getiteld Ojo salvaje, tijdens het festival Cielos del Infinito in Patagonië. Het project onderzoekt de sporen van de Selknam-cultuur en haar invloed op de hedendaagse wereld. Een volk uit Vuurland dat gewelddadig werd vervolgd en officieel als “uitgestorven” werd verklaard. De Selknam bestaan echter nog steeds, net als hun rituelen en hun kunst. De overlevenden reconstrueren hun wereld en kosmovisie. Escalona documenteert deze processen en laat zien hoe niet alleen land en mensen, maar ook symbolische goederen en cultureel kapitaal kunnen worden toegeëigend. Het project zal deel uitmaken van het programma van PROXIMAMENTE 2026.

In relatie tot de reconstructie van herinnering was de Peruaanse voorstelling Rincón de muertos, van Sebastián Rubio en Yanira Dávila, bijzonder indrukwekkend. Zij werken samen met Ricardo Bromley, acteur en danser van de Danza de las Tijeras, een artistieke expressie uit de regio Ayacucho. Gedurende de voorstelling onderzoekt Ricardo zijn persoonlijke geschiedenis en hoe die is doorkruist door de geweldscycli van het gebied: de stichtingsmythe, de onafhankelijkheidsstrijd, het bloedbad rond gratis onderwijs, het interne gewapende conflict en de meest recente massamoord op burgers in december 2022.

Sterk verbonden met het Midden-Oosten en Europa is het project van Andrea Girasch, die ons eerder bezocht als actrice in Mateluna van Guillermo Calderón. Zij presenteerde een introductie tot Proyecto Azul. Andrea maakt deel uit van de Palestijnse gemeenschap in Chili, de grootste ter wereld buiten Palestina. In dit project werkt zij samen met een actrice van Palestijns-Chileense afkomst en een actrice van Joods-Chileense afkomst. Het onderzoek richt zich op mythologische constructies als strategieën van territoriale toe-eigening, evenals op de verbanden tussen de situatie in het Midden-Oosten en de dynamieken tussen de Chileense staat en het Mapuche-volk.

Santiago de Chile is nooit dezelfde, net zomin als de wereld dat is. Alles verandert: een realiteit vol zingende mensen op straat wordt vervangen door een leger en afwachtender landschap. Het regionale en mondiale krachtenveld van belangen heeft hier invloed op. Maar de verhalen blijven, het repertoire van het geheugen en de kreten van waarheid, klaar om verder te bouwen aan de zoektocht naar gerechtigheid.