Choreograaf Igor Shyshko groeide op in de USSR (huidig Wit-Rusland), maar verhuisde in 1997 naar België om er aan P.A.R.T.S. te studeren, en later te dansen bij o.a. Rosas, Akram Khan, Arco Renz, Marc Vanrunxt, ... Komend seizoen creëert hij met Spell een rituele choreografie waarin hij het heeft over hoe het is om vandaag te leven, te werken en relaties aan te gaan, als immigrant, cultuurwerker, magisch wezen, … 

Zoë Demoustier reflecteert in haar nieuwste creatie Hear The Silence op de relatie tussen muziek en oorlog, op de tonen van de wals, en dook voor haar laatste voorstelling Unfolding an Archive onder in de beeldarchieven van haar vader, oorlogsjournalist Daniel Demoustier. Wij gingen met de twee choreografen rond tafel zitten en hadden het met hen over de relatie tussen propaganda en kunst. 

– Kathy Vandenbossche (artistiek coördinator KVS) & Gerardo Salinas (stadsdramaturg KVS) – 

Gerardo: We construeren onszelf door narratieven, maar we worden ook blootgesteld aan grote discours die we niet kiezen. 

Zoë: “Precies. In Hear The Silence onderzoek ik hoe deze collectieve narratieven worden opgebouwd. Het wordt een stuk met zeven dansers, en we werken met bewegingspatronen geïnspireerd op de wals en militaire marsen. Ik ben geïnteresseerd in de relatie tussen klassieke muziek en tijden van conflict – hoe bepaalde ritmes en structuren symbolen van een tijdperk worden.”

“Ik was geïnteresseerd in het idee van een oneven aantal, iets dat de symmetrie van traditionele wals-paren doorbreekt. Ook de muzikant neemt fysiek deel aan het stuk, wat een andere dynamiek op het podium creëert. Daarnaast wil ik een koor van stemmen uit verschillende delen van de wereld incorporeren, vooral mensen die in conflictgebieden leven of gemigreerd zijn. Ik hou van het idee om deze stemmen te verbinden en ze in de ruimte te verdelen, zodat het publiek het geluid op een meeslepende manier ervaart.” 

“We werken onder andere met een wals van Shostakovich, een componist die een ambivalente relatie had met het Sovjetregime – hij componeerde voor de staat, maar bekritiseerde die ook. Ik ben geïnteresseerd in hoe we klassieke stukken live kunnen deconstrueren en transformeren tot iets eigentijds. Het is een technisch proces, maar ook diep symbolisch. Bertolt Brecht zei in een gedicht: “Zal er gezongen worden in donkere tijden? Ja, er zal gezongen worden over de donkere tijden.” Ik hou van het idee dat zelfs in moeilijke tijden muziek en dans vormen van verzet en eenheid kunnen zijn. Dat is de geest van dit project.”

Igor: “Dat is een krachtig idee. Verzet door kunst. En om het verder over propaganda te hebben: je realiseert je pas dat je eraan blootgesteld werd wanneer je eraan ontsnapt. Wanneer je erin leeft, denk je dat het normaal is. We geloofden dat we gelukkig waren in het communisme. Thuis moedigde niemand je aan om je gedachten of meningen te uiten. Je moest zijn zoals iedereen, en als je anders was, moest je dat onderdrukken. Dat maakte het makkelijk om mensen te manipuleren. Dat is wat er nu in Rusland gebeurt. Mensen arm en ongeschoold houden zorgt ervoor dat ze makkelijker te controleren zijn.” 

Zoë : “Ik ging naar een school waar kinderen werden aangemoedigd om hun mening te uiten en hun eigen curriculum te bepalen. Vanaf vier jaar werd ons gevraagd wat we dachten en wilden leren. In een wekelijkse krant mocht elke leerling verhalen, ontdekkingen of gedachten kwijt, en aan het einde van de week drukten we die af. Dus we werden niet alleen aangemoedigd om in de klas te delen, maar ook om onze ideeën met een breder publiek te delen.”

Igor “Dat is zo anders dan waar ik vandaan kom. Ons werd geleerd dat geld verdienen slecht was, dat je spiritueel moest zijn en voor anderen moest zorgen. Toen ik in België aankwam in 1997, moest ik alles wat ik wist afbreken. Als kunstenaar moet je hier over alles een eigen mening hebben, maar het kostte me veel tijd om te beseffen dat ik vrijuit mocht spreken. Ik moest eerst aan de zijlijn staan en observeren om te begrijpen hoe dingen werkten.”

Gerardo: Ik begrijp wat je bedoelt. Als je als immigrant leeft, zijn zelfs de simpelste dingen – praten, ruzie maken met je partner – anders. Omdat cultuur zelfs de manier waarop je je frustratie uitdrukt, bepaalt. Voeg oorlog, genocide of vervolging toe aan de immigrantenervaring en dan draag je nog een extra last mee. Het doet denken aan je eerdere performances. Malus ging over transformatie en spiritualiteit. The Box was letterlijk beperkt tot een afgesloten doos. En nu gaat Spell over beweging – het verlaten van een ruimte, een lichaam, een thuis. Ik zie een verband.

Igor: “Ja, deze performance gaat over uitputting – zowel mentaal als fysiek – verbonden aan de vluchtelingenervaring. Aanvankelijk dragen we stenen waarmee we  een klassieke Russische dans proberen uit te voeren. Het is alsof we door een obstakel heen breken. Naarmate we vorderen, slaat door de repetitieve handeling de uitputting toe. Voor mij gaat dit over wat het betekent om oorlog te ontvluchten en jezelf ergens te bevinden waar je niet welkom bent. Ik had geluk – via mijn werk vond ik stabiliteit. Maar veel vluchtelingen kunnen nergens heen. Ze vertrekken omdat ze niet kúnnen blijven en  komen aan op plekken die hen niet accepteren. Momenteel maken we de op één na grootste migratiegolf uit onze regio mee sinds de val van de Sovjet-Unie. In Wit-Rusland zijn er nu bijv. twee regeringen – één in het land, geleid door een dictator, en een andere in ballingschap in Polen, die de Wit-Russen in het buitenland vertegenwoordigt. Ondertussen proberen we te overleven als een natie buiten ons eigen land. Dat is wat ik op het podium wil uitdrukken – niet letterlijk, maar door beweging, obstakels en beeldspraak. Het gaat over het creëren van een nieuwe wereld op een plek waar je niet thuishoort."
 

Kathy: “Het doet me denken aan een fenomeen in Zweden, dat het ‘Resignation Syndrome’ (n.v.d.r. opgavesyndroom)  werd genoemd. Kinderen uit gezinnen die asiel aanvroegen, sliepen plots de hele tijd, en werden niet meer wakker, soms meerdere jaren lang. Ze waren niet in coma, maar zo mentaal uitgeput dat ze gewoon ‘uitgeschakeld’ waren. Een soort extreme vermoeidheid door de onzekerheid en de vele obstakels waarmee ze geconfronteerd werden.”

Igor: “Ja! Ik zie het ook bij dansers waarmee ik werk, zoals bij Albina, de Russische danseres in Spell. Ze probeert een leven op te bouwen door dans, haar passie, maar het is ongelooflijk moeilijk als je in een nieuw land aankomt. Hoe overleef je als kunstenaar wanneer alles tegen je is? Ik las onlangs iets, dat me is bijgebleven: dat we democratie hebben, betekent niet dat we vooruitgang boeken. Als we het niet actief onderhouden, kunnen we terugvallen in dictatuur, zelfs in Europa. Ik dacht altijd dat als democratie eenmaal was gevestigd, mensen vanzelf vooruit zouden gaan, maar dat is helemaal niet het geval. De wereld kan snel veranderen.”

“Toen ik opgroeide in de USSR, was er een sterke, collectieve ideologie die de samenleving dreef. Nu is de macht geconcentreerd in individuen zoals Trump of Poetin. Oligarchieën nemen de controle over en vormen de wereld naar hun inzicht. Het gaat niet meer om gezond verstand of gedeelde waarden. In de VS bijvoorbeeld dicteert rijkdom de politiek. Populisme lijkt in eerste instantie gunstig voor het volk, maar de langetermijnimpact is onzeker.”

Gerardo: Zoë, na het zien van zoveel gearchiveerde beelden van conflicten over de hele wereld, wat vind je van het geweld tegen immigranten vandaag de dag? Er is een groeiend gevoel dat conflicten terugkeren naar Europa. Voel jij dat ook?

Zoe:  “Ik denk dat er een grote verschuiving is geweest in hoe nieuws wordt geproduceerd en geconsumeerd. Voor de reportages uit de tijd van mijn vader moesten journalisten hun opnamebanden fysiek door de woestijn vervoeren en via satellieten hun werk doorsturen. Nu is een telefoon genoeg en is nieuws constant. Journalisten met wie ik sprak, zijn gefrustreerd omdat er vroeger ethische richtlijnen waren. Ze toonden bijvoorbeeld nooit dode lichamen, uit respect voor de families en om te voorkomen dat we ongevoelig zouden worden voor geweld. Susan Sontag schreef over hoe we het lijden van anderen waarnemen, en ik denk dat er een reëel gevaar is dat we afgestompt raken.

De mix op sociale media van zware oorlogsverslaggeving en triviale content, zoals make-up tutorials, is surrealistisch. We schakelen voortdurend tussen uitersten. Er heerst een gevoel van instabiliteit en pessimisme in mijn generatie. De vrees zit erin dat we op weg zijn naar een nieuwe wereldoorlog. En hoewel informatie ons dichter bij gebeurtenissen brengt, creëert het ook verwarring. Ondanks dat we meer weten dan ooit, worden mensen verblind door desinformatie.” 

Gerardo: “Het grootste verschil vandaag is dat we altijd verbonden zijn. Zelfs in de meest verschrikkelijke momenten uit het verleden waren er pauzes – momenten om los te koppelen, te leven, te praten. Nu zijn we constant ‘ingeplugd’, overspoeld met nieuws, memes en berichten. We worden geacht onmiddellijk te reageren; als we dat niet doen, denken mensen dat we niet geïnteresseerd zijn. We ontvangen een stortvloed aan communicatie – soms betekenisvol, maar veel ervan is ook gewoon ruis – en we reageren zonder echt na te denken.

Daarom is wat wij als kunstenaars doen zo belangrijk. Kunst doorbreekt die snelle, impulsieve omgeving. Het dwingt mensen om te vertragen, na te denken. Een performance kan de tijd zelf transformeren.”

Igor: “Eerlijk gezegd houd ik me helemaal niet bezig met sociale media. Ik heb geen Instagram of Facebook, maar ik voel me toch compleet vervuld. Maar zelfs als je er niet actief aan deelneemt, is het er altijd. Open YouTube, en het algoritme bepaalt wat je te zien krijgt. Misschien komt het door wat ik bekijk, maar voor mij voelt YouTube eigenlijk als een betere, rustigere plek. Voor mij heeft propaganda nog steeds een diepe invloed op mijn leven. Mijn familie vermijdt politieke gesprekken omdat die tot ruzies leiden. Als ik hen bezoek, stap ik een totaal andere realiteit binnen, een wereld waarin angst overheerst. Zelfs hier voel ik die impact. Ik reageer nooit online of meng me niet in debatten, omdat ik weet dat ik ooit misschien terug moet naar mijn land. Als ik te veel zeg, als iets wordt gepubliceerd, kan ik worden tegengehouden en ondervraagd. Die angst is er altijd. Ik moet mezelf voortdurend censureren.

Zoe: “En heb je herinneringen aan muziek die deel uitmaakte van die omgeving?”

Igor: “Ja, ik maakte deel uit van Pioneers, de Wit-Russische jeugdbeweging. Muziek speelde een grote rol in het cultiveren van patriottisme. Maar ik was een opstandige tiener. Ik weigerde mee te doen en werd van school gestuurd omdat ik niet in het systeem paste. Gelukkig stortte het systeem in tegen de tijd dat ik een tiener was, waardoor ik wat vrijheid had. Ik had geluk. Nu is de situatie anders.”