TERRITORIO

Artikel gepubliceerd in nummer 10 van Revista Dramática van het Centro Dramático Nacional (CDN) in Spanje. 

KVS – het Koninklijk Vlaams Theater in Brussel – verwelkomt 13 projecten uit 12 autonome gemeenschappen op het TERRITORIO-festival, in het kader van EUROPALIA España. Een eenvoudig maar noodzakelijk gebaar: een ontmoetingsruimte creëren waar kunst, cultuurmanagement en de verhalen die ons vormen opnieuw kunnen worden verbeeld.

KVS: een theater in dialoog met de stad en de wereld
Onze reis in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg (KVS) begon in 2016, onder de artistieke leiding van Michael De Cock. Samen met Dina Dooreman en Kathy Van den Bossche vormden we een artistiek team dat het KVS niet ziet als een geïsoleerde schuilplaats, maar als een plek die het ritme van het hart van de stad deelt.

Onze geschiedenis beslaat meer dan 150 jaar. We zijn een Vlaamse instelling, zeker, maar ook een levend laboratorium dat ervoor kiest zich open te stellen voor het risico van het nieuwe. We hebben geen vast ensemble: de regisseurs, choreografen en performers met wie we samenwerken vertegenwoordigen een brede waaier aan disciplines, leeftijden en culturele tradities, en brengen een krachtige narratieve diversiteit met zich mee. Gezelschappen als Peeping Tom of Ultima Vez maken deel uit van dat voortdurend evoluerende ecosysteem.

Brussel is officieel tweetalig en grotendeels Franstalig, maar is in werkelijkheid een archipel van minderheden. Een stad met 180 nationaliteiten, gebouwd op overlappende lagen, spanningen en samenleven. Wij beschouwen die complexiteit niet als een probleem: het is de kern van wat we doen. Vanaf het begin wilden we het theater zijn van de hele stad, inclusief al haar tegenstellingen. Dat vertaalt zich in de veelheid van onze kunstenaars, in de diversiteit van onze creaties en van ons publiek. Onze ambitie is eenvoudig maar radicaal: dat elke Brusselaar minstens één keer per seizoen kan voelen dat het KVS ook zijn of haar plek is.

We zien onszelf graag als een boom: geworteld in de stad Brussel, gevoed door haar lokale tradities en de migraties die haar doorkruisen. Met een stevige stam gevormd door onze infrastructuur en ons team. Met onze geassocieerde kunstenaars als vertakkende takken, sommige sterk en gevestigd, andere jonger en flexibeler. En tenslotte onze voorstellingen, evenementen en projecten: de vruchten die we met ons publiek delen. Elke creatie is een uitwisseling van blikken en in elke ontmoeting staat onze missie op het spel: nadenken over wie we waren, begrijpen wie we zijn en verbeelden wie we kunnen worden.

De deur naar de wereld
Vanaf het begin werd Ibero-Amerika een fundamentele pijler van onze internationale strategie. Niet alleen door esthetische of affectieve affiniteiten, maar ook omdat het een bron van nieuwe energie is, en omdat de manier waarop er over de toekomst wordt nagedacht ons rechtstreeks uitdaagt.

Samenwerken met Latijns-Amerika – een koloniale term die zeer verschillende werelden omvat – en met Spanje bracht ons ertoe onze relatie tot repertoire, creatie en het culturele syncretisme waarin we leven te bevragen, vaak zonder de nodige instrumenten om het te verwerken.

In Spanje bouwden we samenwerkingen op die nu deel uitmaken van onze structuur: coproducties met Teatre Nacional de Catalunya, residentieprogramma’s met Dansa València, Europese dramaturgieprojecten met Centro Dramático Nacional… Daarnaast hebben we banden met onder meer Festival GREC, Teatros del Canal, La Conquesta del Pol Sud, Festival de Cádiz, Teatro Español en instellingen zoals de Ambassade van Spanje, Instituto Cervantes en het Institut Ramon Llull.

We organiseerden zelfs Spaanse lessen bij KVS, gevolgd door het merendeel van ons team. We namen deel aan de campagne La Cultura es Segura tijdens de pandemie. We ontvingen ook de Placa de la Orden de Isabel la Católica, een erkenning die ons eraan herinnerde dat ons werk ook buiten het podium sporen nalaat.

Uiteindelijk begrepen we iets fundamenteels: rijkdom bevindt zich niet alleen in grote instellingen; ze leeft ook in kleine en middelgrote projecten die met intensiteit trillen over een volledig territorium. Daar vinden we veel van de wijsheid die we nodig hebben, en stemmen zoals die van Lorenzo Pappagallo hielpen ons dat helder te zien.

TERRITORIO: Spanje in Brussel
In 2025 is Spanje gastland op EUROPALIA. Het was het juiste moment om dat netwerk om te vormen tot een festival: TERRITORIO.

Van 26 tot 29 november worden 13 projecten uit 12 autonome gemeenschappen in Brussel gepresenteerd, in ruimtes zoals KVS, Le Bamp en La Bodega. Het wordt een reis zonder hiërarchie: de logica van hoofdsteden en periferieën blijft achterwege. Wij geloven dat de identiteit van een project niet gemeten kan worden aan zijn nabijheid tot grote productiecentra, maar aan zijn visie, zijn strategie en zijn verbindingen met een territorium.

Veel van deze projecten zijn al met elkaar in dialoog. TERRITORIO is geen volledige kaart, maar een venster op een ruimer kader, een uitnodiging om naar het heden te kijken en de mogelijke toekomsten te voelen die al aan het ontstaan zijn in de Spaanse kunst.

Het programma beweegt tussen disciplines, generaties en geografieën. Elke bijdrage toont dat cultuurmanagement veel meer is dan een administratieve taak: het kan een creatieve motor zijn, een politiek instrument en een brug tussen gemeenschappen.

Een open uitnodiging
Met TERRITORIO willen we de diversiteit en energie die Spanje vandaag uitstraalt delen met Europese collega’s en publieken. Maar het is ook een manier om te blijven leren: een herinnering dat podiumkunsten niet in afzondering ontstaan, maar in relatie, in dialoog en in ontmoeting.

We kijken ernaar uit u in Brussel te ontmoeten!
Gerardo Salinas, dramaturg en lid van het artistieke team van de Koninklijke Vlaamse Schouwburg (KVS)

De deelnemers

TINTA NEGRA / CATALONIË

Tinta Negra is een collectief van performers en makers van Afrikaanse afkomst, gevestigd in Catalonië en ontstaan uit de nood om Zwarte stemmen zichtbaar te maken binnen het Catalaanse theater en de podiumkunsten – stemmen die historisch gezien zijn uitgesloten en/of gestereotypeerd. Het collectief bestaat uit artiesten die zich inzetten voor schrijven, acteren, regie en cultureel management, vanuit een afrocentrisch en antiracistisch perspectief.

We namen deel aan theaterproducties zoals #nosomunhashtag (in première gegaan in het Centre de Cultura Contemporània de Barcelona in februari 2021), een voorstelling die ritueel, heling en activisme vermengt via Zwarte podiumkunsten. We ontwikkelen ook artistieke en audiovisuele acties, zoals video’s ter ondersteuning van de #BlackLivesMatter-beweging, die via performancepraktijk pleiten voor raciale rechtvaardigheid. We nemen deel aan gesprekken, debatten en workshops, geven advies over diversiteit in podium- en audiovisuele producties en werken samen met organisaties als het Grec Festival, Dones Visuals en Sala Beckett, waar we wit privilege, structureel racisme en koloniale representaties in het Catalaanse theater aan de orde stellen. We dragen ook bij aan het creëren van veilige ruimtes voor luisteren en ondersteuning, altijd vanuit een intersectioneel, feministisch en dekoloniaal perspectief.

Denise Duncan

RPM / GALICIË

RPM is een onafhankelijke Galicische organisatie die sinds 2017 performers in de hedendaagse live arts ondersteunt via residenties, laboratoria en publiekswerking. Een van haar bekendste programma’s is Residencias Paraíso, waarvoor een netwerk van samenwerkende theaters en cultuurcentra in Galicië is uitgebouwd, waar kunstenaars processen van twee tot drie weken kunnen ontwikkelen. Daarnaast breidt RPM dit programma uit naar andere delen van Spanje en Europa met Cruceiros Paraíso, en organiseert ze jaarlijkse ontmoetingen en workshops zoals Encontro Paraíso Illa San Simón, die elke september een vijftigtal mensen samenbrengt op het eiland San Simón, tussen Vigo en Pontevedra.RPM 

RPM beschikt niet over een eigen ruimte: ze onderscheidt zich door een netwerk te bouwen van publieke ruimten die als partners fungeren in de vier Galicische provincies. Dit model – uniek in zijn opzet – maakt interinstitutionele dialoog essentieel. De publiekswerking bestaat erin elke plek te overtuigen het idee van een kunstenaarsresidentie op te nemen in haar programmatie, hun noden te begrijpen en die te verbinden met een transversaal programma. Belangrijk is dat RPM pleit voor residenties waarin kunstenaars ook financieel ondersteund worden, in plaats van enkel het aanbieden van ruimtes.

Zowel onderzoeks- als creatieprojecten zijn welkom. Het produceren van een afgewerkt werk is niet het hoofddoel: RPM benadrukt juist het belang van onderzoek in een land waar cultuurbeleid historisch de waarde van een kunstenaar uitsluitend afmeet aan zijn of haar output. In die zin is het ook cruciaal om de partners duidelijk te maken dat publieksbetrokkenheid zich op verschillende momenten in het proces kan manifesteren: via lezingen, gedeelde praktijken of eventueel het uiteindelijke werk zelf – alle vormen gelden als valabele momenten van kennisdeling.

RPM positioneert zich in het landschap van de podiumkunsten met de breedst mogelijke blik. Vertrekkend vanuit de hedendaagse dans begrijpt ze die als een ruimte waar het levende lichaam centraal staat en waar discipline slechts telt in de mate dat ze nodig is: als dans iets leert, dan is het wel om te stromen. Die vloeibaarheid omvat zowel de vurige verdediging van een discipline als het opheffen van grenzen, zonder dat men voor één van beide uitersten moet kiezen.

RPM is geboren in Galicië en voor Galicië, vanuit de overtuiging dat werken voor een gemeenschap betekent dat je die verbindt met andere contexten. Vanuit die premisse werkt ze samen met Galicische, Spaanse en Portugese kunstenaars, waarmee de coöperatieve netwerken worden gevoed die in de voorbije negen jaar zijn ontstaan. De wereld van de podiumkunsten zal collaboratief zijn, of ze zal eenvoudigweg niet zijn.

Caterina Varela

BOX LEVANTE – Centro Escénico del Estrecho / Andalusië

BOX LEVANTE is een ruimte in de haven van Algeciras, in de provincie Cádiz, in het zuiden van Europa, gericht naar Afrika. Vanaf de voordeur zie je Gibraltar en hoor je de zee.

De plek ontstond uit het samenkomen van verschillende verlangens: het stimuleren van de hedendaagse podiumkunsten in Campo de Gibraltar – een historisch verwaarloosd en geminacht gebied – én tegelijk uit de persoonlijke wens om aansluiting te vinden bij het vak, om een microkosmos te bouwen van theater en dans, van kritisch denken, schoonheid en radicaliteit. Een ruimte ver weg van de culturele epicentra van de regio en het land.

BOX LEVANTE wordt gedragen door het werk van zijn team en kunstenaars. Een groot deel van dat werk is onbetaald: een echt offer op het onverzadigbare altaar van de podiumkunsten, standgehouden door voortdurende inzet en dagelijkse inspanning.

De activiteiten zijn opgebouwd langs verschillende sporen: lokale makers ondersteunen via middelen, opleiding en presentatiekansen; nationale kunstenaars en artiesten van de Straat van Gibraltar ontvangen met creatieresidenties en, in mindere mate, toonmomenten; en het zogenaamde ‘publiek’ aantrekken tot niet-normatieve performancepraktijken.

BOX LEVANTE is een ruimte van successen en mislukkingen, een plek waar verlangen en werkelijkheid met elkaar botsen. Die confrontatie is de drijvende kracht, zoals bij iedereen: we verlangen meer middelen, dus proberen we die welke we hebben te optimaliseren; we verlangen een groter ‘publiek’ en worden daardoor gedwongen na te denken over hoe we onze gemeenschap betrekken; we willen onze netwerken in alle richtingen uitbreiden en tegelijk blijven we ons bewust van onze isolatie.

In zijn huidige vorm sinds 2022 is BOX LEVANTE een jonge ruimte onder constante blik. Een plek die openstaat voor mensen en projecten, een baken in vijandig gebied. Een nieuw land voor Moren, Roma, Zwarte mensen, mannen, vrouwen, non-binaire personen, homomannen, lesbiennes, kinderen, clowns, poppenspelers, dansers, bailaores, acrobaten, performers, smokkelaars, dichters en denkers.

BOX LEVANTE bestaat uit Ben Attia, Alberto Núñez, Fernando Renjifo, María Moncada, Paco Díaz, Jota, Miri, Juan Caba, Carlos Aceña, Thio… en alle makers die ons de voorbije drie jaar hebben bezocht.

Het team van BOX LEVANTE

CRAC – Centro Rural de Arte y Creación / Extremadura

In het bevoorrechte decor van Cuacos de Yuste, in het hart van de streek La Vera, bevindt zich CRAC: een ruimte bedacht als huis, werkplaats en toevluchtsoord. Een plek waar creatie tijd, zorg en vrijheid vindt; waar kunstenaars en gemeenschap in dialoog treden als gelijken; waar het rurale leven zich met excellente creatie naar de toekomst toe projecteert.

CRAC is een manier om in de wereld te staan. Cultuur wordt hier verbouwd zoals de aarde wordt bewerkt: met geduld, vertrouwen en zorg voor de vruchten.

Twee kunstenaars zijn de drijvende kracht achter dit initiatief. Juan Antonio Moreno – jongleur, muzikant en technologieontwikkelaar – brengt een experimenteel perspectief dat circus, geluid en digitale media samenbrengt. Ángeles Vázquez – regisseur, flamencodanseres en choreografe – geeft er een poëtica aan die verankerd is in het lichaam, in beweging en in hedendaagse dramaturgie. Twee kunstenaars wiens trajecten de diversiteit van het project weerspiegelen.

Bij CRAC vormen de levende kunsten de structurele kern, in dialoog met ateliers en activiteiten die lichaam, natuur en gemeenschap verbinden. Beweging is niet alleen een artistieke taal, maar ook een metafoor voor verandering, dynamiek en transformatie die elk proces doordringt.

In tegenstelling tot de versnelling van grote steden verdedigt CRAC de langere termijn, het aandachtig luisteren en de duurzame praktijken die creatie laten wortelen. Artistieke excellentie wordt gezien als een natuurlijk gevolg van die zorg: wanneer de bodem vruchtbaar is, bloeit de kunst.

Hier neemt de gemeenschap niet alleen deel, maar deelt ze ook, viert ze en transformeert ze samen met de kunstenaars. Elk proces wordt een ontmoeting waarin het alledaagse wordt opgetild tot culturele ervaring en cultuur wordt beschouwd als een gemeenschappelijk goed.

CRAC is ook een werkplaats voor technologie en scenische innovatie. Van robotica tot prototypes en digitale tools wordt er gezocht naar een nieuwe dramaturgie en worden de grenzen van het podium opgerekt. Zo verbindt het rurale zich met het hedendaagse en wordt aangetoond dat innovatie niet exclusief is voor grote steden.

CRAC toont dat het platteland geen periferie is, maar centrum. Geen gemis, maar potentieel. Als een Massey Ferguson-tractor trekt het langzaam maar zeker voren van kunst en leven in de aarde en in de mensen. Dat is ook de essentie van het festival La Escena Rural, waar gemeenschap en kunstenaars vieren dat de toekomst hier wordt gecultiveerd, in het hart van het territorium.

Het CRAC-team

LAV-C – LABORATORIO DE ARTES VIVAS Y CIUDADANÍA DE CANARIAS / CANARISCHE EILANDEN 

Het LAV-C, het Laboratorium voor Levende Kunsten en Burgerschap van de Canarische Eilanden, onder leiding van Beatriz Bello en Darío Barreto Damas, is een platform dat zich inzet voor de promotie en bescherming van de podiumkunsten vanuit en binnen de Canarische Eilanden. Sinds 2012 werkt het aan de creatie, het onderzoek en de ontwikkeling van culturele praktijken en beleid rond hedendaagse levende kunsten, en genereert het transformerende ervaringen via coproducties, residenties, publiekswerking en programma’s rond participatie en kritisch denken.

LAV-C oefent “gesitueerdheid” uit: de kunsten worden contextualiseerd in het territorium waar ze ontstaan en zich ontwikkelen, in dialoog met de gemeenschappen die hen dragen. Deze territoriale benadering is niet alleen een kader, maar ook de basis van de publieksstrategieën, die relaties, processen en cultureel werk vormgeven.

Het LAV-C is open, hybride, queer, feministisch, verleidelijk, dekoloniaal, briljant, kitscherig en expansief.

Het werkt door het heden te verbeelden vanuit een transoceanisch perspectief, waarbij de Canarische Eilanden niet als periferie maar als knooppunt tussen continenten worden gepositioneerd. Cultuur wordt begrepen als een relationeel fenomeen: een veld van ontmoetingen waar betekenissen worden onderhandeld, geërfde narratieven worden bevraagd en nieuwe vormen van samenleven ontstaan.

Publiekswerking staat centraal: programma’s zoals Parlamento del Futuro activeren de burgerlijke verbeelding via debat en performatieve vergaderingen; Algo tiene mi barrio brengt wijken in kaart en denkt ze opnieuw; Artistas en Crianza ondersteunt wie tegelijkertijd creëert en zorgt; het Centro Coreográfico Imaginativo de Tenerife (CCIT) onderzoekt collectief choreografisch denken; en de Sundance Family Sessions bevorderen intergenerationele uitwisseling.

Daarnaast ontwikkelt LAV-C onderling verbonden actielijnen:

• Coproductie, waarbij processen worden ondersteund via residenties en faire arbeidsvoorwaarden.
• Presentatie, met Danza en Breve, een maandelijks programma voor kleinschalige voorstellingen, dat in 2025 rond COREOMANÍAS zal draaien en dans benadert als ruimte voor exploratie, verzet en transformatie.
• Europese projecten, zoals Island Connect en Moving Matters, die mobiliteit en gedeelde methodologieën uitbreiden.
• Partnerschappen, waarmee langetermijninitiatieven worden uitgetekend met instellingen, kunstenaars en gemeenschappen.

LAV-C wijst extractieve modellen en tokenistische zichtbaarheid af. De werkprotocollen geven voorrang aan transparantie, gedeelde documentatie en gezamenlijke evaluatie, begrepen als onderdeel van het creatieve proces.

Vanuit de Canarische Eilanden naar de wereld bemiddelt en coproduceert LAV-C ruimtes waar verschil een bron wordt voor leren, meningsverschil en wederzijdse transformatie: open, hybride, queer, feministisch, verleidelijk, dekoloniaal, briljant, kitscherig en expansief.

Het LAV-C-team

FESTIVAL PAISAJE / CASTILIË – LA MANCHA 

Paisaje is een festival gewijd aan dans en aanverwante kunsten, dat plaatsvindt in Villamalea, een dorp van 4.000 inwoners in de provincie Albacete, Castilië-La Mancha. De voorbije vijf jaar nodigt het festival kunstenaars uit om rechtstreeks met de lokale gemeenschap in contact te treden via workshops, gezamenlijke creaties en voorstellingen.

De kern van het festival ligt in de verbondenheid met een specifiek territorium, in de reflectie op zijn gebruiken, taal en cultuur. Een van de meest unieke initiatieven is de Anonieme Suggestiebox, waarin mensen kritieken, ideeën, gedachten en wensen achterlaten en zo de cultuur van commentaar en roddel – eigen aan het dorpsleven – met de kracht van anonimiteit in het festival integreren. Een andere emblematische actie is de Toeschouwersschool: bewoners ontmoeten er de kunstenaars om over dans en creatieve processen te praten, voorbij de klassieke reactie “ik begrijp dit niet”. Het festival trakteert altijd op het eerste rondje.

Paisaje daagt de spektakelcultuur uit, maakt dans democratischer en verzet zich tegen elitisme. Via workshops voor alle leeftijden nodigt het deelnemers uit om dans te ervaren en zich met hun eigen lichaam te verzoenen, los van de rol ervan als instrument of studieobject. “Ik dans op mezelf” was het motto van dit jaar.

Maar Paisaje gaat verder dan dans: het wil een pluralistisch en heterogeen landschap vormgeven, de grenzen tussen toeschouwer en kunstenaar, hoge en lage cultuur, expert en beginner laten vervagen… Wie naar een landschap kijkt, maakt er al deel van uit. Wie kijkt, participeert. Een van de doelen is onze blik te laten dwalen, onze verbeelding te verruimen – wat zich vertaalt in de bevrijding van het denken en in de beweging van de toeschouwers: van de wijncoöperatie naar oma Nieves’ patio, langs allerlei hoeken van het dorp.

Paisaje is onstuimigheid en vrijheid, een laboratorium waar categorieën en genres versmelten. In eerdere edities liep het parcours bijvoorbeeld van de traditionele tablao flamenco naar fuzzy flamenco met schelpen als castagnetten, langs Europese kampioenen stijldansen en een gedeconstrueerde jota die haar politieke geschiedenis als mechanisme van lichaamscontrole blootlegde.

FITLO - FESTIVAL IBEROAMERICANO DE TEATRO DE LA RIOJA / LA RIOJA 

“Bouwen is het tegenovergestelde van vernietigen. Bouwen is grenzen wegnemen, woorden gebruiken… en in tijden van overvloedige vernietiging, zijn wij aan het bouwen. We bouwen een festival. We bouwen FITLO.” Zo begint het manifest van de negende editie van het Festival Iberoamericano de Teatro de La Rioja.

FITLO werd in 2017 opgericht om het publiek vernieuwende hedendaagse creaties uit verschillende uithoeken van Ibero-Amerika te tonen. Vanaf het begin heeft het gekozen voor opkomende gezelschappen en voor een programma dat zich engageert met grote thema’s die onze realiteit doordringen: migratie, grenzen, verplaatsing, verzet… FITLO wil versterken, uitdagen en collectieve reflectie stimuleren.

In 2025 is het festival nog jong, maar het begint zijn reputatie te consolideren. Elke editie vormt een uitdaging in de strijd om middelen te bemachtigen om internationaal gerenommeerde kunstenaars te kunnen uitnodigen en een kleine gemeenschap toegang te geven tot de meest avant-gardistische theaterscène, in hun eigen territorium.

FITLO verandert Logroño in een ontmoetingsplek voor kunstenaars, programmatoren en makers, en verruimt de culturele kaart door processen en kansen te decentraliseren. Het festival heeft laten zien dat creatie en het mobiliseren van een gemeenschap ook aan de marge kunnen plaatsvinden. Dit gebaar is tegelijk politiek en poëtisch: nieuwe centra van creatie bouwen, ver weg van de traditionele grootstedelijke kernen.

Naast het podiumprogramma organiseert het festival educatieve en publieksgerichte activiteiten, residenties en coproducties, die zowel het creatieve werk als de ontwikkeling van nieuw publiek stimuleren. FITLO werkt samen met jonge en diverse organisaties en collectieven, vanuit de overtuiging dat zij de toekomst van de samenleving vormen. Het realiseerde producties met kunstenaars als Cuerpo Sur, Brai Kobla, Monte Isla, Marina Otero en Josefina Gorostiza, waarbij het bouwen van netwerken een essentiële praktijk is.

Parallel daaraan werkt FITLO aan de herwaardering van Nave 31, een historische zaal (bekend als het “CNT-theater”) die het festival herbestemt als residentie- en productieplek in Logroño, waarmee het de ruimte nieuw leven en nieuwe herinnering inblaast.

Uiteindelijk is FITLO een collectieve onderneming: een project van kunstenaars van nabij en veraf, een festival dat hen ontvangt en een territorium dat zich opent voor nieuwe stemmen en talen. Een festival dat theater verdedigt als een vorm van gemeenschap en verzet.

Jorge Tesone

FESTIVAL ARBOLA / NAVARRA 

Geïnspireerd door de symbolische en vitale kracht van bomen onderzoekt Arbola de culturele dimensie van plantelijk leven via hedendaagse kunst en denken. Het is een festival voor levende kunsten dat niet alleen kunstwerken toont, maar ook processen, verbindingen en ervaringen met het territorium activeert. Hier wordt kunst bewoond, bewandeld, geplant…

Het territorium van Arbola is de oude binnenstad van Pamplona. In juni 2025 vond de Plantón Móvil (Mobiele Aanplanting) plaats, een interdisciplinaire processie van mensen en planten die pleit voor de herbebossing van de wijk. Straten, balkons, tuinen en de San Francisco-school vormden het decor voor acties zoals Bosque Móvil (Mobiel Bos), een installatie die een schoolgang tot levend laboratorium omvormde. Andere projecten, zoals Un balcón es un jardín (Een balkon is een tuin), werden verweven met lezingen en wandelingen: Emboscarse (Zich in het bos begeven) met Joaquín Araújo of Flores a nuestros pies (Bloemen aan onze voeten) met Eduardo Barba, die ons eraan herinneren dat het territorium geen neutraal decor is, maar een levend organisme dat reageert op zorg en ritmes.

Arbola vertrekt vanuit de dualiteit lichaam–territorium: niet als gescheiden werkelijkheden, maar als één verweven weefsel. Arbola erkent dat er geen culturele ervaring bestaat zonder een plaats, een geheugen of levende materie die haar draagt. Zo werden in 2025 werken gepresenteerd zoals La velocidad de la luz (De snelheid van het licht) van Marco Canale, een hommage aan het landschap van Pamplona via de herinneringen van ouderen, en Amazonia 2040. Ancestros del futuro (Amazonië 2040: Voorouderlijke Toekomst) van Martha Hincapié Charry, die ecologie en voorouderlijke kennis verbindt.

Elke activiteit is een uitnodiging om het territorium te begrijpen en zijn bewoners te leren kennen: planten, dieren, water, bodem… Kennen om te kunnen liefhebben, liefhebben om te kunnen zorgen. In tijden van ecologische crisis verdedigt Arbola cultuur als ruimte voor eco-sociale transformatie: van ego naar eco, van antropocentrisme naar biocentrisme – het leven opnieuw centraal stellen.

Arbola wil deel zijn van die verandering, cultuur zaaien zoals men een tuin aanlegt: met tijd, genegenheid en aandacht voor al het levende.

Isabel Ferreira

OSIKÁN – VICERO DE CREACIÓN E IMAGINACIÓN NACIONAL / MADRID 

Osikán is een organisatie die in 2012 in Cuba werd opgericht en nu in Madrid gevestigd is. Ze biedt vruchtbare grond voor creatie, onderzoek en culturele actie. Osikán werkt op het kruispunt van kunst, geheugen, spiritualiteit en sociale rechtvaardigheid. Aangedreven door Afro-afstammelingen en Caribische kunstenaars, activisten en managers heeft de organisatie zich gevestigd als referentie voor Afro-diasporische en migranten­netwerken, voor gesitueerde culturele productie en kritische experimenten. De interdisciplinaire, Zwart-feministische, dekoloniale en gemeenschapsgerichte benadering heeft geleid tot methodologieën die gestoeld zijn op luisteren, zorg en collectieve transformatie.

Onder leiding van José Ramón Hernández – een Afro-Cubaanse, interdisciplinaire maker die werkt met dramaturgie, regie, bemiddeling, educatie en cultureel management – heeft Osikán een eigen infrastructuur ontwikkeld, bedacht vanuit de marge, om artistieke productie, levende archieven en de stroom van belichaamde kennis te ondersteunen.

Enkele van hun projecten:

• Tejiendo Raíces (Wortels Weven, in samenwerking met Conciencia Afro, het Museum van de Amerika’s, de Daniel & Nina Carasso-stichting en het Ministerie van Cultuur): een pioniersinitiatief om Afro-afstammelijk geheugen in Spanje te institutionaliseren, dat archieven, curatoriële praktijken, kunst en pedagogie combineert.
• Residencia Afronteriza (Afrontier Residency, 2023–2025, eveneens met Conciencia Afro): een veilige creatieve ruimte voor Afro-afstammelijke, migranten, geracialiseerde en gendernonconforme kunstenaars.
• Observatorio Indisciplinar (Ongehoorzaam Observatorium): een platform voor documentatie, opleiding en culturele actie vanuit de marge.
• Eyilá Ashé Ebbora – Archivo Vivo de la Resistencia (Levend Archief van het Verzet): een performance die spiritualiteit activeert als politieke kracht en onder meer werd gepresenteerd bij KVS (Brussel), La Casa Encendida en andere internationale festivals.

Osikán onderhoudt ook een sterke internationale aanwezigheid: het neemt deel aan netwerken in Latijns-Amerika, het Caribisch gebied, Europa en het Globale Zuiden en co-coördineert de Afro-Diasporic Biennale (de eerste editie vindt plaats in Cali in 2026).

In 2020 werd Osikán door het Grec Festival erkend als een van de 100 meest inspirerende praktijken in de levende kunsten in Ibero-Amerika. De organisatie verschuift de traditionele rol van de kunstenaar naar gemeenschapspraktijken en begrijpt creatie als een politieke, spirituele en territoriale relatie.

Projecten zoals I Love Cities (sinds 2016), dat steden reconstrueert op basis van de biografieën van hun immigranten, en Opira, een onderzoeksproject over spiritualiteit en politiek in het diloggún-orakel en de Afro-Cubaanse mythologie, vervolledigen een consequent oeuvre dat aantoont dat Osikán niet alleen een broedplaats is voor creatie, maar ook voor geheugen, toekomst en sociale verbeelding.

Het Osikán-team

AZALA / BASKENLAND 

Azala is een ontmoetingsplek voor kunstenaars, activisten en onderzoekers die vooral werken met lichaam, stem en beweging. De ruimte ligt in Lasierra, een klein boerendorp met 12 inwoners in het zuiden van Álava. Azala ontving in 2017 de Gure Artea-prijs van de Baskische regering en heeft sinds haar oprichting in 2008 talrijke samenwerkingen opgezet met actoren in het eigen ecosysteem en met praktijken in de omgeving.

Sinds 2018 ontwikkelt Azala collectieve leerprogramma’s zoals Eskutik Hitzak (over performatief schrijven), Martxaundi (over wandelen), p.i.c.a (een programma rond collectieve verbeelding in artistieke creatieprocessen), Laba (collectieve verbeelding in culturele publiekswerking in rurale gebieden), Emaria (ondersteuning voor jonge kunstenaars in Álava), Prácticas colectivas para la incertidumbre (Collectieve Praktijken voor Onzekerheid, ontmoetingen tussen kunst en kwantumfysica), Lera Lera (een speculatief ontwerpproject over het herbetoveren van de regio Álava) en Orta (over vertaling).

Azala huisvest jaarlijks programma’s zoals Dantzan Bilaka, het film-incubatielab Dirdiralab en het feministische cultuurfestival Feministaldia.

Sinds 2019 publiceert Azala Borradores del futuro (Ontwerpen van de toekomst), een reeks korte verhalen en fabels over mogelijke werelden, die de toekomst van alternatieven of utopieën verbeelden op basis van concrete ervaringen in het omringende territorium.

In 2023 werd Zintza Lilura – Instituto de la membrana gelanceerd, een nieuwe onderzoekslijn bij Azala naar de toepassing van somatische processen – afkomstig uit verschillende lichaamstechnieken en uit de ervaring van het wonen in het bos – op de gezondheid van gemeenschappen. Dit onderzoek is verbonden met een burgerproces van de inwoners van Ribera Alta om het Tuyo-gebergte te verdedigen tegen de dreiging van windmolenparken.

In 2024–2025 nam Azala deel aan het Europese project ARECA – Art Education and Capacity-Building, over methodologieën en artistieke tools in schoolcontexten, in samenwerking met culturele en educatieve instellingen in Portugal en Frankrijk. In de zomer van 2025 kreeg Azala een krachtige impuls in de vorm van poëtische voeding met Plebeya, een school voor schrijven en performance, opgezet samen met Artea-a, de onderzoeksgroep EXPERIMENTA.

Azala stimuleert ook de oprichting van de energiecoöperatie van Lasierra, het herstel van lokale bronnen, de notenboomgaard en het pad naar Cueva Lobos, de aanleg van een gezond bosparcours en de bouw van een natuurlijk podium. Het werkt samen met lokale organisaties zoals het Consorcio de Aguas Mendiharan en het vrouwenplatform Añana Femprende. Momenteel is het betrokken bij het platform Defensa de los Montes de Tuyo / Horrela ez / Araba bizirik, dat een zelfbeschermingsplan voor dit gebergte ontwikkelt.

Azala komt voor in het Inventario Iberoamericano de Proyectos Inspiradores (Ibero-Amerikaanse Inventaris van Inspirerende Projecten), het rapport Informe Cultura y Ruralidad over culturele ruimtes in rurale gebieden en in het boek Ura Jaten, over Baskisch theater en precaire omstandigheden.

Het Azala-team

DANSA VALÈNCIA / VALENCIA 

Dansa València is een festival voor dans en nieuwe bewegingstalen, een ruimte voor ontmoeting, dialoog en meervoudige perspectieven. Het wordt georganiseerd door het Institut Valencià de Cultura en fungeert sinds 2022 als de Spanish Dance Platform, waarbij elke editie een panorama wordt getoond van hedendaagse Spaanse creatie, dat de rijkdom aan artistieke persoonlijkheden weerspiegelt die ons kenmerkt.

Het festival omarmt gevestigde, opkomende en dissidente creaties; werken die lokaal ontstaan en werken die uit andere gebieden komen om ons te beïnvloeden. Het is een ruimte voor de aanwezigheid en actie van het lichaam, waarin publiekswerking een sleutelrol speelt: Dansa València engageert zich om samen met de omringende gemeenschappen ervaringen te creëren en te delen, vanuit de overtuiging dat artistieke creatie en praktijk maatschappelijke verandering stimuleren.

In die zin heeft het festival publieksprojecten uitgevoerd met uiteenlopende groepen en een grote diversiteit in het programma geïntegreerd. Daarnaast bevordert het publieksopbouw via professioneel begeleide parcoursen, waardoor mensen die minder vertrouwd zijn met de podiumkunsten dieper in creatieve processen kunnen duiken.

Tijdens het festival wordt een professionele ruimte gecreëerd om kennisuitwisseling te bevorderen en gezamenlijk mogelijke, verbeterde scenario’s voor de dans te verbeelden. Deze gedeelde kennis versterkt onze voortdurende ondersteuning van de artistieke gemeenschap en creëert verbindingen met andere culturele organisaties binnen en buiten onze regio. Dit netwerk van partners is essentieel voor de ontwikkeling en consolidatie van artistieke creatie: het maakt het mogelijk dat lokale kunstenaars ervaring opdoen en werken in andere artistieke contexten, terwijl Dansa València artiesten uit verschillende plaatsen ontvangt.

Dankzij deze samenwerkingsakkoorden kon de Valenciaanse choreografe Inka Romaní, die samen met Dansa València deelneemt aan het Territorio-festival, contacten leggen met professionals en dansgezelschappen in Amerika en Europa.

Daarnaast investeert het festival in een temporele en geografische uitbreiding door verschillende werkingslijnen uit te bouwen. In het bijzonder het Valenciaanse plan voor decentralisatie en ondersteuning van creatie, Impuls a la dansa, dat de voorbije vier jaar 38 artistieke collectieven in staat stelde te resideren in gemeenten in de hele Valenciaanse Gemeenschap en hen met de lokale gemeenschappen verbond. Het doel is nieuwe banden te smeden tussen artistieke creatie en lokale programmatoren, de aanwezigheid van dans in kleine dorpen te vergroten – verder dan enkel de voorstelling – en tools aan te reiken om de projecten te begrijpen en ervan te genieten.

Het weven van een territorium van bondgenoten geeft betekenis aan het werk dat Dansa València sinds 2021 verricht onder leiding van María José Mora: samen met kunstenaars, cultuurwerkers en diverse gemeenschappen een ecosysteem van beweging creëren dat nieuwe mogelijkheden genereert. Dit is het kader van het festival Territorio, georganiseerd door KVS en Europalia, een ruimte om relaties verder te voeden en de culturele diversiteit van Spanje te tonen. Een rijk spectrum aan artistieke persoonlijkheden dat in Brussel te zien is en elk jaar in april ook gepresenteerd wordt op Dansa València – Spanish Dance Platform.

Het Dansa València-team

AIXÒ AL POBLE NO LI AGRADARÀ / CATALONIË

Això al poble no li agradarà (“Dat gaat het volk niet leuk vinden”) is een festival voor levende kunsten in de regio Girona, met als doel nieuwe relaties te stimuleren tussen publiek en hedendaagse creatie. Via een proces van her-territorialisering viert het festival hybride creatie en verbindt het kunstenaars, ruimtes en publieken in een voortdurende dialoog met de lokale context.

De derde editie van het festival, in 2025, bestond uit een cyclus van vier maanden (februari tot mei) met maandelijkse evenementen (workshops, residenties en toonmomenten) in acht gemeenten in Girona. De cyclus culmineerde in het hoofdfestival op 30 en 31 mei, met activiteiten in Salt, Lloret de Mar en Celrà. Het programma omvatte binnen- en buitenvoorstellingen die zich aanpasten aan de context van elke locatie, met gezelschappen zoals Monte Isla, Omar Moran, Guillem Mont de Palol, Jorge Dutor, Urati Lab, Llum de Fideu, Jordà Ferrer (Antigua i Barbuda), Laboratorio de Pensamiento Lúdico, Katerina Andreou en Los Sara Fontán.

Het festival wordt gekenmerkt door een structuur van gedeeld bestuur, met zestien artistieke actoren uit de regio Girona, die samenwerking en uitwisseling tussen verschillende culturele spelers bevordert. Daarnaast biedt het een programma dat grotendeels in de open lucht en gratis is, met sociale ruimtes die ontmoetingen tussen kunstenaars en publiek vergemakkelijken.

Això al poble no li agradarà heeft zich gevestigd als een referentie op het vlak van levende kunsten in het territorium en onderscheidt zich door zijn engagement voor hedendaagse creatie en zijn vermogen om de publieke ruimte te transformeren tot een plek van ontmoeting en reflectie.

Het team van Això al poble no li agradarà

ES CLOT D'EN FONT & ART DANCE CENTER / BALEAREN

Op de culturele kaart van de Balearische Eilanden vindt een bijzondere ontmoeting plaats tussen twee organisaties die, hoewel afkomstig uit verschillende contexten, een gemeenschappelijke visie delen: kunst en het lichaam gebruiken als middel om onze relatie met onszelf, onze gemeenschap en onze omgeving te transformeren. Het gaat om Es Clot d’En Font, een artistiek en ecologisch toevluchtsoord in Lloret de Vistalegre, en Art Dance Center, een ruimte voor dans, onderzoek en creatie in Son Feriol, Palma. Beide initiatieven komen in TERRITORIO samen om een project te ondersteunen dat natuur, beweging en samenleven verenigt.

Es Clot d’En Font is bedacht als een heiligdom waar creativiteit samengaat met duurzaamheid. Op het terrein wordt permacultuur beoefend en biologische voeding geproduceerd die zowel het lichaam als de artistieke ervaring voedt. De dag kan er beginnen met een wandeling door de moestuinen en eindigen in de dansstudio met houten vloer, een ruimte die ontworpen is voor fysiek en performatief werk. De plek biedt ook accommodatie en kampeerzones, waardoor een gemeenschappelijke sfeer ontstaat waar tijd, middelen en kennis delen een integraal onderdeel van de ervaring zijn. De holistische benadering wil van elke retraite, workshop of bijeenkomst een kans maken om opnieuw contact te leggen met de natuur en met creatieve exploratie, in harmonie met de omgeving.

Art Dance Center bevindt zich ondertussen in het stedelijk weefsel van Palma, in de wijk Son Feriol. Daar wordt kunst beleefd via beweging, experiment en sociale verbinding. Hun missie rust op drie pijlers: opleiding, creatie en gemeenschapsgerichte werking. De studio’s ontvangen regelmatig lessen klassiek en hedendaags ballet, bewegingsworkshops en interdisciplinaire projecten. Wat hen echt onderscheidt, is de openheid voor artistiek onderzoek: residenties en creatieve processen bieden ruimte aan nieuwe dramaturgieën van het lichaam, zoals de projecten Dancing with Our Dreams en La casa de los sueños (Het Huis van de Dromen). Daarnaast beschouwt het centrum dans als een sociale daad, met participatieve voorstellingen en activiteiten die openstaan voor de buurt en de stad.

De dialoog tussen deze twee ruimtes – het rurale en het stedelijke, het natuurlijke en het gemeenschappelijke – verrijkt het culturele weefsel van Mallorca. Es Clot d’En Font biedt een context van stilte, aarde en zorg, ideaal voor processen van introspectie en gedeelde ervaring op langere termijn. Art Dance Center brengt de vitaliteit van een stedelijke omgeving, waar dans gewone inwoners bereikt en verbinding maakt met diverse groepen. Samen creëren ze een ecosysteem dat artistieke creatie verbindt met duurzaamheid, welzijn en gemeenschapsleven.

Hun samenwerking in TERRITORIO is geworteld in deze complementariteit: het bewegende lichaam en de vruchtbare grond cultiveren als parallelle gebaren, ruimtes openen voor artistieke experimenten en tegelijkertijd praktijken van zorg en verbondenheid ondersteunen. Door de krachten te bundelen slaan Es Clot d’En Font en Art Dance Center een brug tussen het intieme en het collectieve, tussen binnen en buiten, tussen het hier van Palma en het daar van het Mallorcaanse platteland. Een uitgebreid territorium waar kunst wordt beleefd als een manier van leven.